خوێندنەوەیەک بۆ ئەدەبیاتی سوریالیی بڵند باجەلان
سەردار قادر
پێشەکی: خەیاڵ وەک یاخیبوون لە شیعری نوێی کوردیدا
شیعری هاوچەرخی کوردی، بە تایبەت لە دوای وەرچەرخانە گەورەکانی نوێگەری، هەمیشە هەوڵێکی بەردەوام بووە بۆ ڕزگارکردنی زمان لە قالبە تەقلیدی و واقیعییەکان. لە ناو ئەم زمانە نوێیەدا، “خەیاڵ” تەنیا ئامرازێک نییە بۆ ڕازاندنەوەی دێڕەکان، بەڵکو گەورەترین چەکی شاعیرە بۆ یاخیبوون لە لۆژیکی باوی دونیا. کاتێک واقیعی دەرەکی پڕ دەبێت لە کارەسات، دابڕان و نامۆیی، شاعیری نوێگەر پەنا دەباتە بەر “خەیاڵی سوریالی” تا لە ڕێگەی تێکدانی پەیوەندییە باوەکانەوە، جیهانێکی نوێ بنەخشێنێت؛ جیهانێک کە تێیدا شتە بێدەنگەکان دەدوێن و دیاردە سروشتییەکان دەبنە ئاوێنەی هاواری ناخی مرۆڤ.
لەم نێوەندەدا، ئەدەبیاتی سوریالیی بڵند باجەلان وەک تاقیگەیەکی سەرنجڕاکێشی ئەم لادانە وێنەییە دەردەکەوێت. باجەلان شاعیری ڕاوکردنی چرکەسساتە تەمومژاوییەکانە. خەیاڵی ئەو لەم دەقەدا، پێستێکی مرۆیی بە بەر مەرگ, تەم، باران و پەنجەرەدا دەکات. ئەو نایەوێت واقیعەکە وەک خۆی بگێڕێتەوە، بەڵکو دەیەوێت لە پشت پەردەی تەم و بارانەوە، درزەکانی ناخی مرۆڤی هاوچەرخمان پیشان بدات. ئەو لەبری ئەوەی بە زمانێکی ڕووت باسی حەسرەت و گوناهەکانی تەمەن بکات، فەزایەکی وا دروست دەکات کە خوێنەر تێیدا غەرقی مەلەوانیکردن دەبێت لە ناو خەیاڵێکی قووڵ و بێبن.
شاعیر لە فەزای دەق و جوگرافیای خەم و (ئاوێتەبوونی باران و گریان)دا، لە سەرەتای ئەم کۆپلەیەدا بە ئەندێشەیەکی قووڵەوە ژینگەیەکی تەڕ و تەمڕاوی دەخوڵقێنێت و دەڵێت:
لە بەردەمی ئەو بارانەی، دەگریا
لە ژێر باران بە یادی ئەو زەمەنانەی،
لە ئوتوبانە ساردەكەدا تێپەڕین
من دەمەوێ بگریم.
پەنجەرە، نیشانەیە بۆ ئەو گوناهانەی،
مرۆڤ دەیاننووسێتەوە.
لەسەر تەمی پەنجەرەكە بە پەنجەی باران،
ویستم بیرەوەرییەكانی كەسێك بنووسمەوە
كە ڕابردووی من بووە.
: شاعیر کاتێک وێنەی “بارانێک دەگریت” دەکێشێت، باران لە دیاردەیەکی سروشتییەوە دەگۆڕێت بۆ بوونەوەرێکی زیندوو کە هاوشانی شاعیر غەمبارە. هێنانە پێشچاوی “ئۆتۆبانە ساردەکە” نیشانەی تێپەڕبوونی کات، نامۆیی ژیانی مۆدێرن و ئەو ڕێگایانەیە کە مرۆڤەکان بێ ئاوڕدانەوە لێی گوزەر دەکەن. ساردیی ئۆتۆبانەکە ڕەنگدانەوەی ساردیی یادەوەرییەکانە، کە ناخی شاعیر پڕ دەکات لە حەسرەتێکی قووڵ بۆ گریان.
لێرهدا باجەلان بە ڕستەیەکی یەکجار کورت و بڕاوە دەست پێدەکات: دەمەوێ بگریم.” ئەمە هاواری حەسرەتێکی قەتیسکراوە؛ گریان لێرەدا تەنیا کاردانەوەیەکی بایۆلۆژی نییە، بەڵکو سەرەتای ئاشنابوونە بە جیهانی ناوەوە. دەستبەجێ دوای ئەم هاوارە، شاعیر پەیوەندییەکی سوریالیی غەمگین لە نێوان “پەنجەرە” و “گوناهەکانی مرۆڤ”دا دروست دەکات.
پەنجەرە وەک دەفتەری یادەوەری و گوناهـ: لەسەر بنەمای ئەم گوزارەیە، “پەنجەرە” دەبێتە هێمایەکی فەلسەفیی قووڵ کە سنووری نێوان دنیای دەرەوە (واقیع و باران) و دنیای ناوەوەیە (تەنیایی شاعیر). کاتێک تەم دەدات لە شووشەی پەنجەرەکە، دەبێتە پەڕەیەکی سپی بۆ نووسینەوەی مێژووی مرۆڤ، بەڵام شاعیر ئەم نووسینە وەک “تۆمارکردنی گوناهەکان” دەبینێت.
لوتکەی وێنەکێشانەکە لە دێڕەکانی کۆتاییدا خۆی دەردەخات: “لەسەر تەمی پەنجەرەکە / بە پەنجەی باران. “ تەمی سەر پەنجەرە هێمای لێڵی، ونبوون و ناڕوونیی کاتە. شاعیر تەنیا بە پەنجەی خۆی نانووسێت، بەڵکو “باران” دەکاتە هاوبەشی نووسینی یادەوەرییەکانی! لێرەدا “پەنجەی باران” وێنەیەکی سوریالیی یەکجار قەشەنگە؛ سروشت دەبێتە خاوەن جەستە و پێنووس، و پێکەوە لەگەڵ شاعیردا دەیانەوێت بیرەوەرییەکانی کەسێک بنووسنەوە کە لە ڕاستیدا ڕابردووی خودی شاعیر خۆیەتی. ئەمە لادانێکی سایکۆلۆژیی بەهێزە؛ شاعیر خۆی دەکاتە دوو بەشەوە (خۆی لە ئێستادا، و ڕابردووەکەی وەک کەسێکی تر). ئەم نووسینەوەیە لەسەر تەمی پەنجەرە، ئاماژەیە بۆ زووتێپەڕبوون و مەحاڵبوونی گەڕانەوەی ڕابردوو، چونکە نووسین لەسەر تەم بە چرکەیەک دەسڕێتەوە، ڕێک وەک تەمەنی مرۆڤ لەبەر بارانی گوناهەکاندا.
دوباره شاعیر له كۆپلهی دووهمدا جارێكی تر به حهسرهتهوه دهڵێت
كه لە دوواهەمین ڕۆژەكانی باوكم گەیشتم،
لەبەر چاوی من،
كتێبێكی ئەفسانەیی بوو
ژیان، باران تەڕی كرد.
ئەوکاتەی یەكێك لە ماسیفرۆشەكان
لە كەناری دەریاكە،
دەگریا بۆ ماسییەکانه،
ئەوکاتەی پیاوێك جگەرەی لێم ویست،
ئەوکاتەی هیچ لێكچونێكم
لەنێوان تووانەی چلوورە و
مردنی پیاودا نەدۆزییەوە،
زانیم دەبێ كاغەزێك بێنم و
لەبەر بارانەكە مشتێ عەتری پەشیمانی
لەبری تاوانەكانم لە خۆم بدەم.
شاعیر لە سەرەتای ئەم کۆپلەیەدا دەگاتە لوتکەی خەمێکی گەورە کە مەرگی باوکە. باوک لێرەدا تەنیا ڕەگەزێکی خێزانی نییە، بەڵکو هێمایە بۆ ڕەگ، مێژوو و ناسنامە. کاتێک باوک بەرەو دواهەمین ڕۆژەکانی دەچێت، دنیابینیی شاعیر بە تەواوی دەگۆڕێت؛ ژیان کە پێشتر وەک “کتێبێکی ئەفسانەیی” (پڕ لە جادوو، خەون و سەرسوڕمان) دەبینرا، کتوپڕ بە هۆی بارانی مەرگ و فرمێسکەوە تەڕ دەبێت. کاتێکیش کتێبێک تەڕ دەبێت، مەرەکەبەکەی لێڵ دەبێت و لاپەڕەکانی دەنووسێن بە یەکەوە؛ واتە مەرگی باوک، ئەو مانایە ڕوونەی کە ژیان هەیبوو تێکدەدات.
وێنە سوریالییەکان و پارادۆکسی ئازار: شاعیر زنجیرەیەک وێنەی فەلسەفیی بەهێز ڕیز دەکات بۆ نیشاندانی تێکچوونی هاوسەنگیی جیهان:
- گریانی ماسیفرۆش بۆ ماسییەکان: ئەمە لوتکەی پارادۆکسە؛ ماسیفرۆشێک کە خۆی ماسییەکان دەکوژێت، کتوپڕ بۆیان دەگریت. ئەمە هێمایەکە بۆ خەمی هاوبەشی نێوان بکوژ و قوربانی، یان بێهوودەیی دنیایەک کە مرۆڤەکان تێیدا ناچارن ئازاری ئەو شتانە بدەن کە خۆشیان دەوێن.
- جگەرە خواستنی پیاوەکە و توانەوەی چلوورە: داواکردنی جگەرە لە ناو ئەو هەموو ئازارەدا، پیشاندانی پێویستیی مرۆڤە بۆ ئارامییەکی کورتخایەن. پاشان شاعیر بەراوردی “مردنی پیاو” و “توانەوەی چلوورە” دەکات؛ چلوورە کاتێک دەتوێتەوە بە هێمنی دەبێتەوە بە ئاو، بەڵام مردنی مرۆڤ وێرانکاری و حەسرەتێکی یەکجار قووڵ لە دوای خۆی جێدێڵێت کە هیچ لێکچوونێکی لەگەڵ سروشتدا نییە.
عەتری پەشیمانی لەبری تاوانەکان: لەسەر بنەمای ئەم دیمەنە تراژیدیانە، شاعیر تووشی جۆرێک لە بێداریی ویژدانی دەبێت و پەنا دەباتە بەر “کاغەزێک” (نووسینی شیعر) بۆ خۆخاڵیکردنەوە. ئەو لەبری ئەوەی بە دوای تۆڵە یان پاکانەدا بگەڕێت، “مشتێک عەتری پەشیمانی” لە خۆی دەدات. لێرەدا “پەشیمانی” وەک بۆنێکی خۆش و پاککەرەوە وێنا کراوە کە شاعیر دەیەوێت لەژێر بارانەکەدا بیپرژێنێت بەسەر جەستەی خۆیدا، تا ڕۆحی لەو گوناه و تاوانانە پاک بکاتەوە کە لە ڕابردوودا ئەنجامی داون.
له كۆتایدا شاعیر له كۆپلهی سێیهمدا به ناچاری پهنجهمۆری خۆی لهسهر تهمی پهنجهرهكهدا جێدێڵیت و بهدهم پهژارهیهكی قوڵهوه دهڵێت:
لەسەر تەمی پەنجەرەكە
پەنجەمۆری خۆم جێدێڵم
بە یادی ئەو زەمەنانەی،
بە ساردی تێپەڕین و تەنیایان كردم.
دادەنیشم، سەیری ئەو چۆلەکانە دەكەم،
لەسەر دارزەیتونەکان نەبێ نانیشنەوە.
سبەی ئەو كاتەی چۆلەكەکان دەمرن
لەبەر دەرگای پەرستگاكە
نزا بۆ گوناهەكانم بكەم
کە لەبەر باران جێمهێشتوون!
شاعیر لە سەرەتای ئەم کۆپلە لە کۆتایییەدا دەگەڕێتەوە سەر هێمای “تەمی پەنجەرەکە”، بەڵام ئەمجارە کردەیەکی تێدا ئەنجام دەدات: “پەنجەمۆری خۆم جێدێڵم“.پەنجەمۆر نیشانەی چەسپاندنی شوناس و سەلماندنی بوونی مرۆڤە. شاعیر بەم کارە دەیەوێت مۆری خۆی بدات لەو یادەوەری و زەمەنە ساردانەی کە بە تەنیایی بەڕێی کردوون؛ دەیەوێت بە واقیعەکە بڵێت: “من شایەدی ئەم هەموو ساردی و تەنیایییە قووڵە بووم کە ڕابردوومیان پێکهێناوە.”
دار زەیتوونەکان و چۆلەکەی خەونەکان: دیمەنی دانیشتن و تەماشاکردنی ئەو چۆلەکانه کە لەسەر دارزەیتونەکان نەبێ نانیشنەوە، گۆڕانکارییەکی گەورەیە لە دەقەکەدا. دارزەیتوون لە کلتوردا هێمایە بۆ ئاشتی، پیرۆزی، بەردەوامی و بەرگری. چۆلەکەکانیش هێمای خەونە بێدەنگ و ناسکەکانی شاعیرن. شاعیر پێمان دەڵێت کە خەونەکانی ئەو (چۆلەکەکان) هێندە پاک و پیرۆزن، لای جەنجاڵی و ساردیی ئۆتۆبانەکان نانیشنەوە، بەڵکو تەنیا پەنا دەبەنە بەر لوتکەی پیرۆزی و دڵنیایی کە دارزەیتوونەکەیە.
دوا وەستان لەبەر دەرگای پەرستگادا: کۆتایی دەقەکە تەواو ئاوێتەیە بە فەزایەکی ڕۆحی و عیرفانی. مەرگی چۆلەکەکان وەک هێمایەک بۆ کۆتاییهاتنی خەونە زەمینییەکان و نەمانی دوا چرکەکانی هیوای مرۆڤ وێنا کراوە. کاتێک خەونەکان دەمرن، شاعیر لە شوێنی خۆی ڕادەبێت و ڕوودەکاتە “پەرستگا” کە دوا پەناگەی ڕۆحی مرۆڤە کاتێک واقیع دەیڕوخێنێت.
بەڵام شاعیر ناچێتە ناو پەرستگاکە، بەڵکو لەبەر دەرگا دەوەستێت؛ ئەمەش نیشانەی حەیا و شەرمەزارییەکی قووڵە لە ئاست ئەو گوناهانەی کاتی خۆی لەبەر باران جێیهێشتوون. باران لێرەدا دەبێتە شایەدی مێژوویی لەسەر هەموو ئەو خەم، تاوان و کاتە بەفیڕۆچووانەی کە مرۆڤ لە دوای خۆی جێیهێشتوون.
دەرەنجامی گشتیی شیعرەکە:
بڵند باجەلان لەم سێ بەشەدا توانیویەتی مۆنتاژێکی دەروونیی یەکجار سەرکەوتوو لە نێوان توخمەکانی سروشت (باران، تەم، چۆلەکە، دار زەیتوون) و ناوەوەی مرۆڤ (گریان، مەرگی باوک، پەشیمانی، نزا) دروست بکات. دەقەکە هاواری تەمەنێکی سارد و تەنیایە، بەڵام لە کۆتاییدا لە دەرگای پیرۆزی دەدات بۆ گەیشتن بە جۆرێک لە ئارامیی ڕۆحی!.